Το μιούζικαλ του Δημήτρη Μαραμή, βασισμένο στο αριστούργημα του Βιτσέντζου Κορνάρου, θα κάνει δεύτερη «πρεμιέρα» στις 15 Αυγούστου στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού
Η μεγάλη φετινή επιτυχία που εγκαινίασε την Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος τον περασμένο Μάιο , επαναλαμβάνεται για μια μοναδική παράσταση στο Ηρώδειο στις 15 Σεπτεμβρίου 2017. Ο «Ερωτόκριτος» του Δημήτρη Μαραμή, που υπογράφει τη μουσική, το λιμπρέτο, αλλά και τη μουσική διεύθυνση, θα παρουσιαστεί σε θεατρική μορφή με τον Θοδωρή Βουτσικάκη και την Μαρίνα Σάττι στους ρόλους των ιδανικών εραστών του Βιτσέντζου Κορνάρου.
Σημείωμα του συνθέτη Δημήτρη Μαραμή
Χρειάζεται θάρρος για να καταπιαστείς με ένα αριστούργημα της ελληνικής λογοτεχνίας όπως ο «Ερωτόκριτος» και να συνθέσεις τη μουσική του εκδοχή.
Η πρώτη μου επαφή ως συνθέτη με τον «Ερωτόκριτο»έγινε όταν ο σκηνοθέτης Στάθης Λιβαθινός μού ζήτησε να γράψω πρωτότυπη μουσική και τραγούδια για την παράσταση που θα ανέβαζε στο Θέατρο Ακροπόλ το 2011. Την επόμενη χρονιά άρχισα να παρουσιάζω ευρύτερα τα τρία κεντρικά τραγούδια, τα οποία ήταν αντιπροσωπευτικά της αιρετικής μουσικής μου προσέγγισης. Παράλληλα, πειραματιζόμουν και με άλλα μέρη του. Η ανταπόκριση του ακροατηρίου σε κάθε άκουσμα του πρώιμου αυτού υλικού με οδήγησε να βυθιστώ περισσότερο στο έργο και να οραματιστώ μια ολοκληρωμένη μουσική σύνθεση, ένα μιούζικαλ με δομή όπερας που δεν θα περιείχε καθόλου αφήγηση σε πρόζα.
Έχοντας συνθέσει κάποιες κεντρικές σκηνές κι έχοντας σχεδιάσει το σκελετό όλου του έργου, το 2014 το παρουσίασα στο συνθέτη Γιώργο Κουμεντάκη, ο οποίος, αφού το μελέτησε, μου ζήτησε, σε συνεργασία με το σκηνοθέτη Αλέξανδρο Ευκλείδη, να το ολοκληρώσω ως ανάθεση της Εναλλακτικής Σκηνής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.
Το πρώτο ερώτημα που έθεσα στον εαυτό μου ήταν το πώς θα προσέγγιζα μουσικά αυτό το κλασικό αριστούργημα των δέκα χιλιάδων στίχων γραμμένο στην κρητική διάλεκτο, μέρη του οποίου σιγοτραγουδιούνται από όλους τους Έλληνες στην παραδοσιακή τους μελοποίηση. Θεώρησα ότι πρέπει να μελοποιηθεί με ένα τελείως διαφορετικό τρόπο σε σχέση με αυτά που είχαμε συνηθίσει έως τώρα, χωρίς όμως να προδοθεί ούτε μία συλλαβή από το λόγο του Βιτσέντζου Κορνάρου. Το δεύτερο βήμα ήταν να αφουγκραστώ ανεπηρέαστος τη μουσική των αθάνατων αυτών δεκαπεντασύλλαβων, οι οποίοι κρύβουν ήχους, ρυθμούς, συμφωνίες, διαφωνίες, μουσικές πολλές και διαφορετικές μέσα στο αυστηρό τους ποιητικό πλαίσιο.
Άρχισα να οργανώνω τη μουσική μου εργαλειοθήκη. Έπρεπε από το χάος των ηχητικών συνδυασμών της μουσικής να επιλέξω μόνο τα απαραίτητα μουσικά εργαλεία, με τα οποία θα μπορούσα να ξεκλειδώσω το συγκινησιακό πάθος, το νόημα και την ομορφιά αυτών των στίχων. Επέλεξα ως βάση την πεντατονική κλίμακα με blue notes, ρυθμολογία βασισμένη σε τρίηχα και 6/8 από τα μπλουζ, αρμονίες από την τζαζ και τη ροκ. Δεν μου αρκούσαν όμως. Δεν μπορούσα να αγνοήσω την κρητική και γενικότερα ελληνική μουσική παράδοση, όπου αβίαστα τα 5/8 και τα 7/8 έδεναν με τους στίχους του έργου. Έτσι έκανα μείξη όλων αυτών και τα έθεσα στην υπηρεσία της σύνθεσης.
Η μαγιά του μουσικού έργου θα ήταν η χρήση καθοδηγητικών μουσικών θεμάτων-Leitmotiv, δηλαδή μοτίβων και συγκεκριμένων συνδυασμών συγχορδιών που θα συμβόλιζαν συγκεκριμένες καταστάσεις, έννοιες αλλά και χαρακτήρες μέσα στην πλοκή, και τα οποία θα επανέρχονταν κατά τη ροή του έργου σε διαφορετικές σκηνές και χρονικές περιόδους. Ο κάθε χαρακτήρας από τους πέντε βασικούς ήρωες έχει δομηθεί με τα δικά του μοτίβα, ώστε ακούγοντας τη μουσική, ακόμη και χωρίς τους στίχους, να κατανοεί ο θεατής ποιος ακριβώς είναι.
Όσον αφορά το ποιητικό κείμενο, ήταν εξαρχής ειλημμένη η απόφαση να χρησιμοποιήσω το πρωτότυπο κείμενο του Βιτσέντζου Κορνάρου, καθώς σε αυτό κρύβεται όλη η ποιητική δύναμη και η άφθαρτη ομορφιά του έργου. Σπάνια χρησιμοποιείται στην όπερα, στο μιούζικαλ γενικότερα, ένα ποιητικό κείμενο τόσο υψηλής ποίησης και το γεγονός αυτό, από μόνο του, συνιστά μια πρόκληση και προσδίδει μια ιδιαιτερότητα, για να μην πω μοναδικότητα, στο όλο εγχείρημα. Δεν ακολούθησα αυστηρά τη γραμμική εξέλιξη της πλοκής, αλλά επέλεξα σκόρπιους στίχους από το σώμα των δέκα χιλιάδων στίχων του έργου και ανασύνθεσα σκηνές που δεν υπάρχουν μέσα στο πρωτότυπο, τουλάχιστον όχι σε αυτή τη μορφή. Έπρεπε να δημιουργήσω ντουέτα, τρίο, κουαρτέτα των χαρακτήρων, κι αυτό δεν μπορούσε να συμβεί με τη γραμμική ανάγνωση του κλασικού κειμένου. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η σκηνή «του μπαλκονιού», όπως την ονομάζω, «Μαγάρι τούτα στην αρχή». Στο πρωτότυπο κείμενο δεν υπάρχει διάλογος ανάμεσα στον Ερωτόκριτο και την Αρετούσα στην πρώτη τους συνάντηση. Όμως, στο μιούζικαλ δημιουργήθηκε ένα ντουέτο μεταξύ των δύο νεαρών εραστών με στίχους ανθολογημένους από ολόκληρο το σώμα του έργου. Με αυτό τον τρόπο δούλεψα ολόκληρο το λιμπρέτο, ώστε να υπηρετήσει τη συγκεκριμένη φόρμα που ήθελα να του δώσω. Έτσι, η ανάμειξη στίχων με κοινή θεματική από διαφορετικά μέρη του έργου οικοδομεί το σκελετό της ιστορίας, η οποία παραμένει, ωστόσο, ίδια με το πρωτότυπο.
Σημείωμα του σκηνοθέτη Κωνσταντίνου Ρήγου
Βρισκόμαστε σε μια αρχιτεκτονική κατασκευή στην οποία κυριαρχούν σκάλες και επίπεδα και ξαναφτιάχνουμε την ιστορία του Ερωτόκριτου και της Αρετούσας, όχι όμως σε συγκεκριμένο χρόνο. Όλα γίνονται κάπου στο σήμερα, ίσως κάπου στο μετά από μας, χωρίς κάτι να δείχνει απόλυτα συγκεκριμένο. Η ιστορία αναπτύσσεται σαν ένα παζλ με διαφορετικούς χώρους να εναλλάσσονται: από εσωτερικό σε εξωτερικό χώρο παλατιού, φυλακή, δωμάτιο, κρεβατοκάμαρα, αίθριο, μπαλκόνι. Η χορωδία και οι πρωταγωνιστές, ντυμένοι με κοστούμια σύγχρονα, τα οποία φέρουν όμως στοιχεία του παρελθόντος, διαμορφώνουν και δημιουργούν με την παρουσία και τις κινήσεις τους κάθε στιγμή τον χώρο που χρειάζονται.
Ακολουθώντας το κείμενο που αναδεικνύει με λεπτομέρειες την ψυχολογική κατάσταση των ηρώων, επιχειρώ να αναδείξω όλα τα συναισθήματά τους στο σήμερα. Η Αρετούσα είναι μια επαναστάτρια, ένα κορίτσι του σήμερα, ίσως και του αύριο, η οποία φέρει όμως το βάρος της παρουσίας ενός κυριαρχικού πατέρα. Ο Ερωτόκριτος είναι ένας σκοτεινός ήρωας. Ένας πολεμιστής του οποίου ο έρωτας για την Αρετούσα τού γίνεται μανία. Επιστρέφει από την εξορία πρώτα για να σώσει τη χώρα του, ύστερα για να σώσει το βασιλιά και τέλος για να διεκδικήσει δικαιωματικά την Αρετούσα. Οι πρωταγωνιστές έρχονται σε σύγκρουση με τους γύρω τους για να οδηγηθούν, σε αντίθεση με άλλες γνωστές ιστορίες αγάπης, σε ένα αίσιο τέλος.
Όλο το έργο είναι ένα ψυχολογικό παζλ. Και προσπαθώ να υπογραμμίσω δύο ακριβώς στοιχεία: από τη μία το χιούμορ και την ελαφρότητα, από την άλλη το δράμα. Υπερτονίζω τον εφηβικό ενθουσιασμό στο πρώτο μέρος, το εφηβικό δράμα στο δεύτερο. Γιατί, ας μην το ξεχνάμε, στο πρωτότυπο κείμενο οι ήρωες είναι δυο νεαροί: η Αρετούσα είναι δεκατεσσάρων και ο Ερωτόκριτος μόλις δεκαοχτώ χρονών. Ο «Ερωτόκριτος» είναι μια μεγάλη ιστορία αγάπης, ένα επαναστατικό κείμενο για την αγάπη.
Σύνοψη του έργου:
Α΄ Πράξη: Ο Ερωτόκριτος (Ρώκριτος ή Ρωτόκριτος), γιος ενός αυλικού, ερωτεύεται την κόρη του βασιλιά Αρετούσα. Εξομολογείται τα συναισθήματά του στον φίλο του Πολύδωρο, εκείνος όμως τον αποθαρρύνει, συμβουλεύοντάς τον να την ξεχάσει, καθώς η κοινωνική διαφορά που τους χωρίζει είναι μεγάλη. Παρ’ όλα αυτά, ο Ερωτόκριτος κάθε βράδυ πηγαίνει και τραγουδάει κάτω από το παράθυρό της. Η Αρετούσα αρχίζει να ερωτεύεται τον άγνωστο τραγουδιστή, ενώ η νένα της, η οποία έχει καταλάβει τι συμβαίνει, προσπαθεί μάταια να την αποτρέψει. Ενώ ο Ερωτόκριτος με την παρότρυνση του Πολύδωρου φεύγει σε μακρινό ταξίδι προκειμένου να ξεχάσει την αγαπημένη του, η Αρετούσα ανακαλύπτει την ταυτότητά του: σε μια επίσκεψή της στο σπίτι των γονιών του, μπαίνει «τυχαία» στο δωμάτιο του Ερωτόκριτου και βρίσκει κρυμμένα σ’ ένα συρτάρι τα κείμενα των τραγουδιών και ένα πορτρέτο της. Επιστρέφοντας, ο Ερωτόκριτος διαπιστώνει ότι τα πράγματά του έχουν εξαφανιστεί και συνειδητοποιεί ότι το μυστικό του έχει αποκαλυφθεί. Ωστόσο, η Αρετούσα δείχνει να ανταποκρίνεται στα αισθήματά του.
Ο Ερωτόκριτος και η Αρετούσα τα βράδια συναντιούνται στο κιγκλιδωτό παράθυρο και μιλάνε. Εκείνος ένα βράδυ επιχειρεί να αγγίξει το χέρι της. Η Αρετούσα δεν το επιτρέπει, παρά μόνο αν πρώτα τη ζητήσει σε γάμο από τον πατέρα της. Πράγματι, ο πατέρας του Ερωτόκριτου ζητάει σε γάμο την Αρετούσα, όμως ο βασιλιάς αντιδρά με βιαιότητα στην πρόταση και εξορίζει τον Ερωτόκριτο. Οι δύο νέοι αποχαιρετιούνται, η Αρετούσα δίνει στον αγαπημένο της ένα δαχτυλίδι, σημάδι αιώνιας πίστης, και ο Ερωτόκριτος εγκαταλείπει τη χώρα.
B΄ Πράξη: Ο βασιλιάς, συνειδητοποιώντας ότι η κόρη του είναι ερωτευμένη με τον Ερωτόκριτο, επιταχύνει τον γάμο της με τον πρίγκιπα του Βυζαντίου. Η Αρετούσα αρνείται και ο βασιλιάς τη φυλακίζει μαζί με τη νένα της. Μετά από τρία χρόνια εξορίας, ο Ερωτόκριτος πληροφορείται ότι οι Βλάχοι πολιορκούν τη χώρα του. Βάφει μαύρο το πρόσωπό του για να μην τον αναγνωρίσουν και εξορμά εναντίον του εχθρού. Σε μια κρίσιμη μάχη σώζει τη ζωή του βασιλιά, ενώ οι Βλάχοι υποχωρούν. Ο βασιλιάς εκφράζει την ευγνωμοσύνη του στον νεαρό, προσφέροντάς του το βασίλειο. Ο Ερωτόκριτος αντί αυτού ζητάει το χέρι της βασιλοπούλας και με την άδεια του βασιλιά πηγαίνει στη φυλακή. Η Αρετούσα, όμως, η οποία δεν τον αναγνωρίζει, αρνείται την πρόταση γάμου. Στο τέλος ο Ερωτόκριτος φανερώνεται, η Αρετούσα βλέπει τον αγαπημένο της και δέχεται να τον παντρευτεί.
Η ταυτότητα της παράστασης:
Μουσική διεύθυνση και λιμπρέτο (βασισμένο στον «Ερωτόκριτο» του Βιτσέντζου Κορνάρου): Δημήτρης Μαραμής
Σκηνοθεσία-χορογραφία-σκηνικό: Κωνσταντίνος Ρήγος
Συνεργάτιδα σκηνογράφος: Μαίρη Τσαγκάρη
Κοστούμια: Γιώργος Σεγρεδάκης
Φωτισμοί: Χρήστος Τζιόγκας
Live κάμερα: Βασίλης Κεχαγιάς
Ερμηνεύουν: Θοδωρής Βουτσικάκης (Ερωτόκριτος), Μαρίνα Σάττι (Αρετούσα), Γκωτιέ Βελισσάρης (Πολύδωρος), Ιωάννα Φόρτη (Νένα), Κωστής Μαυρογένης (Ρήγας)
Φωνητικό σύνολο: Βασίλης Δημακόπουλος, Νίκος Ζιάζιαρης, Νικόλαος Κατσιγιάννης, Γιάννης Κοντέλλης, Ανδρέας Μεταξάς-Μαριάτος, Σταμάτης Πακάκης, Στρατής Στηλ, Σπύρος Σώκος
Συμμετέχει εννεαμελές ενόργανο σύνολο
Ερωτόκριτος, Ωδείο Ηρώδου Αττικού, Παρασκευή 15 Σεπτεμβρίου 2017, ώρα 21:00. Τιμές εισιτηρίων €15, €20, €25, €35, €45, €55 / Φοιτητικό, Παιδικό €12. Προπώληση εισιτηρίων: Εκδοτήρια Φεστιβάλ Αθηνών, Πανεπιστημίου 39, ταμεία Εθνικής Λυρικής Σκηνής (Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, καταστήματα Public, http://tickets.public.gr/, www.ticketservices.gr, www.nationalopera.gr